domingo, 25 de agosto de 2019

Baztan. Hasmenta: 6 - Baztandarrak. Eliza


Kapitulu honetan saiatuko gara erakusten Baztango 

Elizaren egoera 1440. urtera artio, eta Eliza 

hitzarekin erran nahi ditugu, apezak, abadeak eta 

haiekin dauden elizak eta monastegiak, baita Done 

Jakue Bidea eta zertaz ez, zimitorioak ere.


Ikusi dugu Arsiusen kartan, ± 980. urtekoa, nola agertzen 

da Baztan ( herri guziak batera) Baionako elizaren 

menpean. Datu guti dugu, bon kartaren bat, eta gehio

izatekotan Baionako Katedraleko artxiboetan izanen dira 

eta guk, nik, ez ditugu jakin nola ikusi edo bederen 

kuskuseatu. Hala ere, eta logikaz, Baztanen herriak 

bazeuden eta herri bakoitzak herria izateko eliz bat 

izanen zuen , seguru. Argi dago ez zirela gaur egun 

ikusten ditugun elizak; txikiagoak eta aise xumeagoak 

zeren hasieran jende guti biziko baitzen Baztanen eta 

hori bai, jakin badakigu gaurko eliz gehienak XVI. 

mendean berrituak eta handituak izan zirela.




Erran dugu 
Baionako eliz barrutia

ere nola 

1027. 

urtean 

Iruñeko 

elizbarrutia 

“ ... sine 

nulla 

dubitatione 

(dudarik 

gabe)...

usque 

ad portum 

de Velate/

Belateko 

leporaino 

ailegatzen 

zela.

Argi dago 

Baztan ez 

zagoela Iruñeko apezpikuaren  menpean eta Belate muga 

zela Baiona eta Iruñea artean erromatarren denboretan 

bezala vascones eta tarbelli bereizten.

Eta honek, eliz mugak finkatzea, bi helburu zituen, bederen: zer kontrolatzen zuen apezpiku bakoitzak eta nondik kobratzen zuen zegozkien hamarrenak.
Norbaitek ez badaki, Eliza katolikoak bazuen jarria obligazione bezala kristauen artean, urtero haien ondasunaren hamarrena (%10) elizari ematea honen antolakuntza mantentzeko.
Detxema edo hamarrena, hasieran dirudienez (ez dago batere argi) hiru pusketan banatzen zela, tercias/herenak, bat apezpikuarendako, bertze bat elizako apezarendako eta azken herena bertako elizarendako. Hala ere XI. mendean , dirudienez berriz, hamarrena argiago definitzen da , denek ordaindu behar, apezek barne, eta ematen dena lau zatietan, cuarto decimal/ hamarraren laurdena, banatzen da, azken laurdena izaten pobreendako, orduko RGI.
Honi lotua, elizako Patronatoa edo jabegoa dugu.
Eliza Katolikoa hedatzen ari zelarik, bazen jendea laguntzen ziola elizak/eraikuntzak egiten. Batzuek lurra uzten/ematen, bertze batzuek dirua jartzen eraikuntza egiteko. Eskerrak emateko “laguntzaileari” , elizak/apezpikuek ematen zizkioten eskubide batzuk eliz berri horretan : kasu batzuetan hamarrena kobratzea edo horko parrokoa izendatzea. Eskubide horiei Patronatoa deitzen zieten. Gehienetan saldukeri hutsa, negozioa.
(Gehiago: “El Derecho de Patronato”, Fr. Sabino Alonso. Interneten
Código de Derecho Canónigo.Cánones 1448-1471: Del derecho de patronato. Interneten)

Eta hola izan zen Amaiurko elizaren historia.

1168. urtearen inguruan gertatu zen. Orduko Baztango jaunen jaunak, Pedro Fortuniz, onartu zuen ebazpen bat zeinean Amiurko elizaren “hamarrenaren laurdena /cuarto decimal” Baionako apezpikuarena baitzen.

Kontua hasi zen 1095. urtean guti goiti beheiti.
Semen Garciez-ek,(1051/98), Baztango jaunen jauna, doikebe bere arrebaren semea akabatu zuen. Zertaz hil bere iloba? Ez dakigu baino zahartu zelarik damutu zen eta 1095. urtearen inguruan eman zion Baionako apezpikuari eta haren katedralari Amaiurko eliza, lortzeko bere bekatuen baita bere ilobaren hilketaren barkamena: “ En Semen Garciez, fil (semea) En Garcie Semeniz de Irurite, seiner de Bastan et de Mayer (Amaiur) damutu baitzenez bere bekatuetaz eta bere iloaren heriotzaz.... eman zion Sancta Maria de Maier (Amaiurko Donamaria/Santa Maria/Sente Marie) ... a Sente Marie de Baione..... eta ez zuen deus bere ahaideendako erreserbatzen...”, hala dio Baionako Livre d'Or-ek.


Amaiurko elizaren atea: ± 1200.Protogotikoa

Hiru gauza segitu baino lehen: alde batetik Baztango lehenbiziko elizaren baita herriaren notizia dugu, Amaiur eta bidenabar, Irurita. Horrek ez du erran nahi urte horretan, 1095, eliza eraiki izan zutela, aise lehenago izanen zen egina baina afera hau tratatzen ari garen momentuan , Amaiurko eliza esistitzen zen baita herria ere eta historia ofizialean agertzen dira.
Bigarren gauza. Ez erran arren, Semen Garciez elizako patronoa zen eta hamarrenaren kobratzen zuen partea, gure ustez cuarto decimal/hamarrenaren laurdena, Baionako elizari/apezpikuari ematen dio, hau da, ordura artio beretako hartzen zuen puska.
Hirugarren gauza, nolakoak ziren orduko “jaunak”, eskualdun odol bero... etxeko aferak nola konpontzen zituzten...
Dokumentuak segitzen du kontatzen nola ...” De Sente Marie de Maier fo tiedor (atxiki izan zuen) l'archidiagne En Garcie (baztandarra)... e l'archidiagne En Garcie fo (izan zen) abesque de Baione.... Eta hauen ondoren, fo En Gonzalvo, archidiagne de Bastan, tiedor de Sente Marie de Maier. Eta ikusia nola En Gonzalvok no ao (ez du) bone captience (kondukta)... escomuniau (eskumikatu) eta bota izan zen Amaiurko elizatik...”
Hemen ditugu apez ona eta apez txarra, biak baztandarrak doikebe.
Lehena, Gartzia Jauna ( En = Don = Jauna) Baionako apezpikua izatera ailegatu zen : ± 1120-1122. Lehen apezpiku baztandarra.
Oroitarazteko, Gartzia  izena zen, ez apellidoa.

Bigarrena, Gonzalvo jauna, artxidiakonoa edo artziprestea. Zer eginen zuen eskomulgatua izateko?

Hemen ikusten da ere nola Amaiurko eliza duena, tiedor, Baztango artxidiakonoa dela, hau da, Baztango elizaren burua. Zeren burua? Baztango bertze elizen burua. Bertze hitzekin, badakigu urte horietan bazirela eliz eta herri gehiago Baztanen baino momentuz ez ditugu haien izenak. 

Segitzen du dokumentuak : ...”eta denborarekin ikusia nola En Arnaud Lup apezpikuak eta l'archidiagne En Felip-ek aberastu zutela le log (lekua) de Sente Marie de Maier, eta aberastasun horren bekaizkeriaz , si forsa (bortxaz) En Pedro Fortun, lo seiner de Bastan... et si meto son fil Pedro Pedritz ab so force.. ( Pedro Fortun jaunak bortxaka paratu zuen bere semea) apezpikuak escominian (eskomulgatu zituen) Pedro Pedritz eta bere aita Pedro Fortuino eta Amaiurko eliza. E a estad en l'escominie XXX (30 urte eman ditu eskomulgatua) urte baino gehiago.”
Bertze hitzekin, Pedro Fortun, Baztango jaunen jauna, bere aitetxik eman izan ziona Baionako apezpikuari, beretako hartzen du bere semeari emateko.
Apezpikuak bere armak erabili, Baztango jauna eta semea, eskomunikatuak 30 urtez: kalkulatzen da 1135. urtetik 1168. urtera artio izan zela.

Dokumentuak dio ere: “ De son fon auditors eta bededors (lekukoak) En Johan de Maier, apeza eta fil de Bastan
terretient (etxaldekoa?) , et En Galin d'Aradzu, apeza, Baztango semea e terretient e estadger (biztanlea),
Sanz de Nas, diakonoa eta biztanlea, En Caubet de Jase, fil de Bastan, adinekoa...eta mouts d'autres... com aquest dizen et saben...
Hemen duguna zera da, lekukoak hiru eliz gizon direla, bi apez, Johan Amaiurkoa eta Galin Aradzukoa (Erratzu?). Hortaz biak En = Don = Jauna dira. Hirugarrena diakonoa, Nahaseko Sanz. Apeza ez denez ez da En. Bertze bat Jaseko (Jase?) Caubet, En/Don ere bai. Dirudienez ari dira erraten ere zein klase sozialekoa diren: bi dira terretient, etxaldekoak? Bertzea , Nahas, estadger da, biztanlea. Baina hondar hau “Jauregia” bezala agertuko da historian urte horietan: bere ahaideak "jaunak" zituen.

Dirudienez Pedro Fortunezek ezin egoera jasan eta
azkenean eta ondarrean, 1168. urtean afera konpontzeko edo xuritzeko ...” controversia agitata inter Baionensem ecclesiam et Pedro Fortuin, vicecomitem de Bastan, propter quartas de Bastan... auditis allegationibus ... decreverunt .... dictas quartas ab antiguo ex integro Boionensis ecclesia possederat (laurden horiek betiko eta osoak Baionako elizarenak izan ziren) ita quod ecclesia vel habitadores de Maier nihilum unquam juris ibi habuerunt...Testes (lekukoak) ... sunt omnes probi homines ( gizon-on guziak) de Labort, et de Arberoe et de Bastan”.
Gizon onak? Elitea.
Eta hola izan zen “cuarto decimal / hamarrenaren laurdena” ordainketa: 1168. urtetik 1712.eko otsailera artio, 544 urtez, Baztango apezpikuaren partea, hamarrenaren laurdena, Baionara gan zen, zeren han baitzagoen Baztango apezpikua.

Eta Baionarekin Baztanek lotura estua zuen. Espiritualki Baionako elizbarrutian zagoen Baztan, komertzialki Baiona/Iruñeko bide erdian dago Baztan eta geografikoki Baztandik (Urdazubitik errateko) Baionara, 34 kilometro.

Baionako Katedrala eta klaustroa


Baiona: Gure katedrala kasatua izan zena (esistitzen 

baldin bazen) bikingoen inbasioneetan , berreraiki izan 

zen 1.056. urtean, apezpikua Raymond Bazas izana. 

Beranduago hasi ziren katedrala eguneratzen eta 1140-

1141 urteetan Arnaud Loup de Bessabat-ek , Baionako eta 

Baztango apezpikua, agindu/ordaindu zuen katedral 

berria. Bidenabar, 1199. urtean baita 1224.ean eta 1258. 

urteetan erre zen, hala ere zutik dirau gaur egun, ahaztu 

gabe baztandarrek, baita bidasotarrek, beraien “quartas”-

ekin lagundu zutela katedrala goratzen eta edertzen, 

hortaz gure katedrala.

Done Jakue Bidea


Berez Bidea betikoa izan dela erraten ahal da, erromatarren denboretarik: Baiona-Iruñea, Iruñea-Baiona. Funtzioa? Komunikatzeko naski, baita armadak iragateko, komertzioa posiblea izateko eta momentu honetan, milenioaren inguruan, pelegrinak Santiagora bideratzeko. Eta afera honetan Elizak bere garrantzia du, “peregrinatio” hori erosoago, goxoago egiteko. Nola? Bidean “aterpeak/ostatuak” eraikitzen: monastegiak, ermitak eta ospitaleak (hospital = hos...tal = ostatua). Honek esfortzu ekonomiko haundi bat behar du estruktura horiek mantentzeko.



Orreaga

Historia pixkat. 
XI. mendeko hasieran (± 1.000) Nafarroako Antso Nagusiak eta Leongo Alfontso VI-ak erabaki zuten Done Jakue Bidea haiek kontrolatzen zuten lurralde kristauak zeharka zitzala, eta horrek ekarri zuen gure dermioetara jende aunitz Europako herrialde guzietarik. Baina Pirineoko mendiak , nondik pasa? .
Pasabide (lepoak/bortuak) famatuenak Somport Huescan eta Orreaga Nafarroan ziren. Azkenean eta hondarrean Orreagakoa inportantena eta famatuena bihurtuko zen. Argi dago peregrinak erromatarren denboretako bideak erabiltzen ari zirela eta zabalenak eta hoberenak aitzineko bi horiek ziren.



Bide baztandarra
Baino bide horiek ez ziren bakarrak erromatarren denboretan. Erran dugunez, bazen bertze bide bat guri interesatzen zaiguna: Baionatik Iruñera ; itsasoz Baionara zetozten erromesek erabiltzen zutela Santiagora gateko, Urdazubin barna pasatzen, Baztan zeharkatzen , Belatetik Arre/Iruñerat bide nagusiari han lotzeko: gaur egun Bide Baztandarra deitzen dena.


Honekin lotua, bada ere bertze bide bat, xumeagoa , eta baliteke fantasiosoa , etortzen zena Sorde Abadiatik, Irisarri ospitalearen ondotik, Makean barna eta hortik Bidarrairat. Behin Bidarrain, Baztan erreka segi eta Urbakuran Baztanen sartzen zen, Urritzate korritu Meakaraino eta hortik kaltzada segi Erratzurat Arizkunen elkartzeko Baionatik etortzen zen bidearekin.
Badira diotenak Urritzate ordez Aritzakunen barna Itzulegiraino, gero Nahas eta handik Arizkunen elkartu Baionako bidearekin.

Naski bide gehio bazirela Iberiako penintsulara pasatzeko: Erronkari, Zaraitzu, Irun...

Eta hemen elizak zuen bere inportantzia. Nola? Lehenago errana, Bidea bizkortzen, jendeari laguntzen eta beraien influentzia indartzen, errateko monastegiak eta ospitaleak eraikitzen Baztanen. Kronologikoki agertu ziren bezala deskribituko ditugu. Horrek ez du erran nahi hala izan zela baina ditugun datu eskasek hola adierazten dute.


Santiagoko Ermita. Baztanek Ultzamarekin duen mugan, literalki, dago Santiagoko Ermita, orain guti berreraikia zeren botaia baitzagoen. Diotenez XI. eta XII. mende tartekoa dela (1.000/1.100 urtetan egina), basilika ere deitzen zioten eta han, omen, Santiagora gaten ziren erromesek ostatua hartzen zuten. 


Santiago ermita eta Belateko monastegia
Bitxia da, zeren handik malda “jaustea”, hau da, Ultzaman sartzen zaren bezain fite , muturkatzen zara Belateko Monastegiarekin. 300 metroko distantzia? Zinez, baztandarrek (Baionako Elizbarrutiakoak) Ultzamakoei (Iruñeko Elizbarrutikoak) konpetentzia egiten? Zeren muga “espirituala” Ermitako lepoan zagoen, han non Santiagoko Ermita dagoen lekuan.
Eraiki zuteneko data egokia balitz, Belate eta Urdazubiko monastegiak baino zaharrago izanen zen.


Belateko monastegia

Belateko Santa Maria. 1160. urtearen inguruan fundatua izan zen. 1165. urtean Alexander III-ak, aita saindua, dio dagoela Iruñeko elizbarrutiaren ondasunaren artean. Handik Araxuri(ara xuri) erreka pasatzen da ( ara = latinez aldarea, erromatarren denboretakoa leku sakratua?).
Iruñeko katedralak prioratoa bihurtu zuen lekua eta bertze lekuetako errentekin mantenitu. Bazen “Prior de Belate” kargu bat eta monastegi-ospitalea zen. Bertze hitzekin, Done Jakue Bideko ospitale/ostatu bat. Hasieran fraileak eta monjak zituen, lau ohatze zituen eta doikebe ez zen inoiz ogia eta sagardoa falta handik pasatzen ziren peregrinendako. Gaur egun kanpotik ikus daiteke, bakarrik lau pareta eta teilatua gelditzen dira.
"Politikoki” Ultzaman dago eta Iruñeko apezpikuarena zen baino berari laguntzeko ondasunen artean Almandoz, Lekaroz eta Elbeteko elizak bere menpean zituen Baionakoak izan arren.
(Gehiago : El camino de Peregrinación jacobea. P.German de Pamplona. Interneten)

Urdazubiko monastegia. Leiendako pertsonai batek egina, Antso/Sanctius Mitarra. Omen, monastegia IX. mendekoa zen. Nola ? Bai, Mitarraren hilarria elizan zagoelakotz, abside aldean. Doikebe han leitzen ahal zen “Comes Sanctius M ” hilarri batean. M ? Mitarra. Lehenik etxe xume bat izanen zen eta poliki polikitto gaur egun dugun eraikuntza bihurtuko zen.


Urdazubiko monastegia

Pena 1526.ean kizkaldu zela , ez monastegia bakarrik baita bere liburutegia ere eta han galdu zen gure historiaren puska bat.


Zugarramurdi Hiria, pro uno cavallo
Hala ere seguru dakiguna da nola 1182. urtean Antso Jakintsuak, Nafarroako erregea, eman zion Petro de Sotes jaunari “Domus de Urdax”-eko patronatoa baita Zugarramurdiko dermioa ere, hondar hau zaldi baten truke !!! : “Ego Santius... Pampilonensium Rex... dono... vobis Petro Asnarez de Sotes... illa villa quae dicitur de Zugarramurdi, pro uno cavallo. Era MClXXXII (1182)”.

Dirudienez “domus” horrek, “etxea” latinez, konbentu edo monastegi bateko egitura izanen zuela, hau da, fraile batzuk elkartuak otoiz egiteko eta haien artean abade bat aukeratua izanen zuten leku/etxe/domus horretan.
1194. urtean Zelestinus III. aita sainduaren bula batean agertzen da “ domus eleemosynaria de Urdax, “elemosina =limosna, karitatea”, hau da, urte horretarako ospitalea/ostatua bihurtua zagoen .



Premonstratensen fundatzailea: Sant Norbert (♰1134).

1210.urtean Premonstratense fraileek hartu zuten Urdazubiko “domus eleemosynaria” hori abadia bilakatzen
eta 1221. urtean fraileek erosten diote Calvet de Sotes-i patronatoaren eskubidea eta Zugarramurdiko”hiria”, 2.200 solidoetan (teorian solido = urrezko sosa). Sobera dirudi.

Leireko monastegian holako dokumentoa zuten:
In nomine Domini... notum .. quod Calvet de Sotis pro salute animae suae.. renuntiavit .. sui Patronatus, quod habebat supra domun de Urdax... etiam ... villam de Zugarramurdi cum suis montibus, silvis...
Hau da, Calvet de Sotes-ek , Urdazubiko “patronoa” eta Zugarramurdiko jabea, ematen/saltzen die frailei “patronato-aren” eskubidea.

Fidejusores... Aner de Berrueta, miles, Fortunius de Bergara, miles, Santius Joanes de Lecaroz, Ossando de Aycenoa.... Santius, Prior domus de Urdax et frates... dederunt Calvet in recompensationem... duo militia solidorum eta ducentes solidos (2.200).
Fidejusores & testes = lekukoak.
Facta est... A.D. MCCIII (1203).. regnante Rege Santius in Navarra, R. episcopus in diocesi Bayonensi.
Testes: Michael de Sotes... Yoanes de Arizcum, Santius de Lecaroz, P.Aizanoa praesbiter... Henricus de Yarbil subdiaconus...
Ego Yoanes de Elizondo, notarius publicus... in terris Baztani et Lerini... testibus Domino de Elizalde... Santio Yoane de Elizondo.
Espezialistek diotenez testua faltsua omen. Naski, beranduago faltsifikatua: data , izen batzuk eta apellidoak. Urte horietan izenarekin beti erabiltzen zen aitaren izena, errateko Petro Santxez, Santxo Petriz, ez nongoak ziren.
Egiazkoa baldin bada, izanen zen lehen aldiz Berroeta, Lekaroz, Arizkun edo Elizondo historia ofizialean agertzen direla baita Yarbil ere = Iñarbil auzoa, Erratzu herria baino lehenago. Batek daki.

Fraile Premonstretarrak Gaskuinatik etorriak ziren eta Galiako Probintzian kokatu ziren .
Aldi berean, Urdazubiko monastegia Baztanen kokatua zagoen eta bazuen “derecho de vecindad”, hau da , etxaldekoen eskubideak, eta kontrolatzen zituen elizak “bikaria” deitzen ziren. Zeinek ziren bikaria horiek? Elizondo, Gartzain, Arraioz ,Aniz eta Ainhoa. Baztango bertze elizek bikarioren ordez errektoreak zituzten.
Bidenabar, soineko zuria jaunzten zuten.

(Gehiago: “El Monasterio premonstratense de San Salvador de Urdax”.
Mª Teresa Lopez de Guereño.Interneten
El monasterio premonstratense de Urdax...” Jose Goñi.Interneten)

Ikusi dugunez, 1245-1249 tarte horretan Nafarroak gerra egin zion Ingalaterrari eta azkenean tratua edo ituna bi erresumen artean sinatu zen. Itun horretan agertzen dira alde bakoitzaren erreklamazioneak. Eta haien artean, Urdazubiko fraileena. Urtea , 1249.a.

Estos son los clamos que (h)a el Rei de Navarra del Rei d'Anglaterra et de su gent. (Otsaila-Martxoa, 1249)

L'abat d'Urdais se clama ( erreklamatzen du) de Guillem Arnalt de Guissen qui entra en sa casa d'Aynoa por fuerça e preso de los bienes de la casa por fuerça valia de XX. ss. (solido) VI. diners de morlans (morlan = moneta).
Ainhoa (Añoa baztandarrendako) gerra hau gertatu artio Baztangoa zen eta Joanes Petriz de Baztan haren jabea zen eta han zagoen “peagea” berak biltzen zuen. Gainera Ainhoako eliza Urdazubiko abateak kontrolatzen zuen.

Monastegiko “ostatuak” debaldekoak zirenez mantentzeko esfortzu ekonomiko izigarria egin behar zen, hortaz monastegitako ondasunak haundiak ziren  hartzen zituzten donazionei esker.

Iruñeko Biblia, 1200: Infernuko ahoa.
Orduko gizartea arront erreligiosoa zen eta “bertze mundua” erosteko tentaldia beti zuten eta hori zen frailek “saltzen” zietena, esperantza hil ondoren San Pedro ongi portatuko zela haiekin. Nola erosi "zerua"?Zituzten ondasunak frailei uzten, donazioneak.
Hala ere onartu behar da fraileek  pobreei eta erromesei laguntza ematen zietela, zinez, “donazione “ horiek bazuten ere berezko funtzio soziala .

Hemen barkatuko didazue jauzi kronologikoa baino lehenago ikusi dugun bezalako kasu gehiago badira  non arimaren osasunaren truke jendeak Urdazubiko monastegiari beraien ondasunaren puska bat ematen ziola.
Bidenabar abisatu behar da denbora haietan arrunta zela dokumentuak faltsifikatzea/xuritzea: kasu batzuetan tratuak ahoz egin zirelakotz eta denborarekin paperetan jarri behar , bertzeetan dokumentuak ondatuak zeudelakotz eta berritu behar edo nahita, interes bat zutelakotz egia aldatzeko, baino hala ere testuetan agertzen ziren izen gehienak, lekuak baita “tratuak” egiazkoak ziren. Datak dira susmagarrienak.

Gure informantea Jose de Moret jesuita nafarra da. Historialari honek Iruñeko artxiboak arakatu zituen 1665. urtearen inguruan.

1.188 “Hay un pergamino antiguo por el cual Garcia Arnalt de Gissen-ek ( lehenago ikusi dugunez 60 urte beranduago, 1248,  frailei ebatsiko zizkiena Ainhoako ondasunak persona bera da, faltsukeria?) ematen die “fratribus et domui de Urdais/Urdazubiko etxeari eta frailei... armentaria/azienda de Zurzuete (?) et Spelete... receptis /hartzen ...420 solidis pro recompensatione. Factum publice Baione... anno MCLXXX VIII (1.188) festibitate apostolorum Simonis et Iude.”

1.230 Bertze pergamino bat: barkatuko didazue baina erratzuarra naizenez osoa jarriko dut:

Ai otro pergamino antiguo por el cual Ego Ioanes Periz de Bastan, Gonzalbo filio meo concedente, dono adque literis meis confirmo Domno Abbati Urdacii A.B. omnique combentui eiusdem eclesia Palacium meum de Ratzu cum heridate sua cuntisque pertinentiis in perpetuum preter Bustalitios pro salute anima mea et Parentum meorum etta , dice que da por fiadores a Anerio de Urtalco, Dominico Garces de Hugald(e)a, Arnaldo Gorria de Echeberria. Son testigos Arnaldo Ramon de Urtalco caballero, D. Garcia de Sotes caballero, Garcia Navar (?) d'Arraioz, Pedro Arnaldo de Yrurita, Pedro Sanchez de d'Oarriz, Fortuño de Huhart, Beltran de Dotar, Sancho Juanis de Lecaroiz, Pedro de Scarat, Beltran Sanchez de Santamaria, Sancho Ratzu clerigo, (Ocho) Otchoa de Hariscum, Aner de Yharbil, Dominco Duraniz de Ariscum, et multi alii. han donationem et firmationem feci ego Ioanes Peris de Bastan cum filio meo Gonzalbo spontanea mea voluntate in villula de Ratzu in presentia omnium proborum hominum de Bastan anno ab incarnatione domini M.CC.XXX. (1.230), III idus iulii Regnante Rege Sancio in Nabarra existentibus Epiis (apezpikua) Pedro Remir in Pampilonia et R. in Baiona.



Testu bitxia. Latinez dio nola Joanes Periz de Baztanek bere semearen onarpenarekin ematen diola Urdazubiko monastegiari Erratzun duen “eclesia palatium”, hau da, eliza eta jauregia, dauzkan ondasun guziekin saroiak ezik. Hori da itzulpen posible bat, bertze itzulpen batean bakarrik “palatium”, jauregia, ematen dio. Argi dago gaurko Erratzuko “Apeztegia” dela, batez ere jakitean Apeztegiko jauregiak Erratzuko elizaren patronoa izan dela XIX. mendera artio.
Biribiltzeko, in villula de Ratzu, Erratzuko herrixkan.

Bidenabar, Iruñeko eskribauek erromantze nafarra erabiliko dute eta Baionakoek erromantze gaskoina. Noizpait latinez, naski. Iruñekoek noizpait euskal hitzen hasierako E kentzen dute : Rekarte, Rekalde, Rekondo, Lizondo, Lizarazu, eta kasu honetan Ratzu. Baionakoek euskal hitzen akitzeko E kentzen dute: Uhart, Scarat, Istilart. Eta kasu batzuetan biak,ErRekartE. Testu honetan eskribaua euskalduna izanen zen zeren bereizten baitu tz baita tch (ts) ere.

Erraten dugu testu bitxia zeren 130 urte beranduago andre bat agertuko da jauregiko nagusia bezala : Gracia de la Abadia/Apeztegia, herrikoen artean gehien pagatzen duelarik. Kostatzen zaigu sinistea Urdazubiko monastegikoek salduko zutela elizaren patronatoa guk jakitean nola mantendu zuten eskumen hori Baztango bertze herrietan baita Baztandik kanpo ere.
Dokumentuan agertzen dira, gure ustez, Baztango jaun eta haundiki gehiago: Erratzuko Hugalde, Arizkungo Urtalko... hala ere agertzen diren izen gehienak herri/auzo izenak (Oharriz, Arraioz, Irurita, Iñarbil, Azkarate, Santamaria/Donamaria, Uharte, Erratzu, Arizkun...) dira, ez etxe batekoak. Faltsukeria?
Hala ere, susmoak susmo, lehen aldiz Erratzu historian agertzen dela. Biba gu! Gora Erratzu!

1.231  Moret-ek dio :“Hay otro instrumento partido por el cual Jimeno de Zabalegui batek ematen dio Urdazubiko monastegiari bere arimaren osasunaren alde Etxaiden zuen guzia 300 sueldoen truke. Etxaide hau dirudienez Anue haranean dago eta kuriosoa da lekukoen artean berriz Don Anerio de Urtalco, zalduna, Juanis de Lecaroiz, Pedro de Scarat, Pedro Arnaldo de Yrurita, hau da , aitzineko kartan agertzen zirenak. Badira lekuko gehio eta haien artean baztandar gehiago: Miguel de Zozaia eta Pedro Arnaldo de Luat. Luat ? EluatE = Elbete. Lehen aldiz ere Elbete eta Zozaia historian, susmoak susmo.

1.264  Hau ere harpatu zuen Moret-ek :“Ytem hay un pergamino antiguo algo maltratado batean Don Teobaldo el segundo-k (Tiobalt II) dona al monasterio de Urdais el ius patronato de la iglesia de Lanz,.. en Ustariz anno Domini M CC sexagesimo cuarto (1.264). Dice estaba con el sello de el Rey y se ve que estaba y se cayo. Esta pegado un testimonio del obispo de Baiona Pedro testificando dicha donación ... en Baiona..ano Domini MCCC decimo septimo (1317).
Hola dio Moret-ek testu ikusi zuelarik orain dela 400 urte. Baino benetan, noiz pasa zen hau dena? Lehena faltsua eta bigarrena egia?

1.288  Moret berriz: “Hay tambien un instrumento antiguo original non Garcia Garcesek eta Maria Juaniz de Elizondok, bere emazte, eman baitzizkioten Fray Pedrori, Urdazubiko abatea, saroi batzuk Azpilkuetan hiru italdia edo golde-lurraren truke Elizondoko ospitaleko “ceillero/biltokiaren gibelekoaldian zirenak, “entre el camino real y el agua mayor” (errege bidea eta Ur haundiaren artean). Fiadores Yenego de Lizarazu y Don Beltran y Garcia Perez alcalde y los jurados de la tierra de Baztan y el abad y monasterio ponen sus sellos... Karta eskribitua izan zen leku batean deitua Hariscoroso eta bertze leku batean deitua “ Hospital de Hosco”/Askoa. (Ematen du leku bera direla).
Año MCC LXXX VIII (1.288).
Ez bada sobera erratea, ematen du Askoko zubi ondoan bildu zirela, han non ikusiko dugunez baztandarrek egiten baitzuten beraien biltzarrak.

Aitzinekoarekin lotua, diote bazirela Baztanen bi ospitale pelegrinendako, bat pobre edo erremexendako
(argi dago erremex = erromes) Elbetean, Santa Cruz de Asko, eta bertze bat Elizondon "zerbait" zutenendako eta gaur egun Ospitalenea bezala Elizondoko karrikan ezagutzen den etxean. Naski, dituen paretak ez direla ordukoak! Biak Urdazubiko fraileek mantentzen zituzten. 
Año MCC LXXX VIII (1.288).

Segitzen duen irudian, Elizondoko plano batekoa da, 1783. urtean egina. Plano horrek erakusten du Urdazubiko Monastegiaren indarra Baztanen.


Elizondo 1783. urtean


Bertze exenplu bat ikusteko nondik lortzen zuten dirua.  Hau Compteseko kontuetan agertzen da:1270.ko Azaroan. Tibalt II.a erregearen testamentuan:

Item mandamus quaranta sueldos al monasterio de Urdax en el peage de Maya, por fer pitança/bazkaria prestatzeko al conuento al dia que celebraren nuestro anniversario, e que beuan vino en aquel dia. Item mandamus a la obra de la ecclesia mil sueldos.

Item mandamus ... al hospital de Velat cinquenta sueldos; al hospital de Sant Pedro de Stella....

Actum anno Domini MCCLXX (1270) mense novembris apud portum Cartaginis/Cartago in Tunicio /Tunisia.

Azken partea ez da broma, Gurutzada batean zagoen gure Thibalt, Tunisian , hondarrean han hiltzeko eta hil baino lehen aitzineko karta sinatu zuen.

1310. urtean Avignongo apezpikuarekin arazo bat izan zuten Eugiko elizari buruz eta han agertzen da nola Urdazubiko monastegiak zituela Elizondo, Gartzain, Arraioz,Aniz eta Ainhoako elizak bere menpean.

Bidarraiko eliza, ± 1200, protogotikoa.
Bidarraiko Santa Maria.
1268. urtean “hespital de Bidarray” agertzen da dokumentu batean. Badakigu Orreagako enkomienda/sukurtsala bat zela eta erabilia izan zela Orreagako monastegiko azienda inguruetan alatzeko. Baztandik kanpo, Belatekoa bezala, baino Nafarroako erresuman eta gure interesei lotua. Bidarrai da Baztango ate naturaletako bat iparraldera gateko, Meaka pasa ondoren, naski.
"Hespital  zen, hau da , ostatua erromesendako baita eliza ere, XII. mendekoa, eta harat ailegatzeko erdi aroko zubi elegantea du. Hala ere gutietan agertzen da paperetan eta hortaz diote agian ez zagoela zinez Bidean.



Utzalketako gurutzea
Kuriositate bat. Bidarraiko bide honetan, Meaka aldera, Utzalketako bordan, Erratzu-Bidarraiko kaltzadaren ondoan, halako gurutze misteriotsua dugu: itxuraz Thibalt-ek bere sosetan jartzen zuen bezalakoa. Orduko izanen da gurutzea, Bidea markatzeko, gaur egun egiten den bezala? Edo sinpatiko batek pasa den urtean, iaz,  han zizelkatua?


Lehenago azaldu dugunez, Elizak Nafarroaren Korteetan estadu bat zen eta apezpikuak eta monastegiko abadeek eskubidea zuten han egoteko, eta han agertuko da Urdazubiko abadea. Belatekoa ez. Kategoria gutikoa?



Momentuko foto (he, he) honetan ikusten
ahal denez, abateak erregearen ondoan
Hamar urte beranduago Freire Pedro, Urdazubiko abatea, Iruñeko Korteetan agertuko zen bere jarlekua okupatzen 1298.eko Abuztuaren 23an. Testu hori ez dugu ikusi baino bai 30 urte beranduago, Johana erreginak foruak zin egiteko Kortetan berriz ikusiko dugu Urdazubiko abatea :“In Dei nomine, amen.... 1.328 , domingo cinqueno dia del mes de março, en la ... cathedral de Santa Maria de Pomplona... e donna Johana, ... reyna de Navarra ...por fer la jura a los del regno de Navarra .... e seyendo presentes ..don Arnalt ...obispo de Pomplona, ...e los honrados religiosos ...don Arnalt, abat del monasterio de Urdax,...”

Baionako elizbarrutia apezpikua eta Baionako katedraleko kalonjeen artean gobernatzen zen, baztandarrak barne, eta anekdota moduan Mendebaldeko Zisma denboretan      ( bi Papa, biak aldi berean, 1378 eta 1416 artean, bat Avignon/Frantzian eta bertzea Erroma/Italian) zortzi kalonje Avignon/Frantziakoaren alde eta bertze zortzi Erromakoaren alde. Baztan ? Ingelesek kontrolatzen zuten lurraldea, Lapurdi eta Baiona,  Erromakoarekin. Nafarrak Avignongoarekin ziren. Zismatikoak ginen ?


Eta hemen bitxikeria:
1294. Anno Domini Mº CCº nonagesimo quarto. Compotus Didaçi Sançi de Garriç merini merinie Pampilone.

RETENENCIA CASTRORUM.
Martino Michaelis de Naso pro retinencia castri de Maya, per annum ut supra, 12 lib....

RETENENCIA CASTRORUM.
A Martino Michael de Naso por retinencia castri de Maya a festo beate Marie mediantis augusti usque ad festum Candelarie anno nonagesimo quoarto per medium annum, 30 k.

Besta, besta ! 725 urte beranduago
Urte honetan, 1294.ean, dugun konstantzia ez bakarrik Amaiurreko gazteluko erretenentzia Naaseko Martin Mikelek zuela, baita Amaiurreko Besteen lehen aipaldia ere : Abuztuaren erdian/mediantis augusti, orain dela 700 urte baino gehiago, Amaiurko Bestak ! 

Akitzeko: Hunetaraino paperetan agertzen diren datuak; orain pareperetan ez dagoena.


Amaiurko eliza. Norabide egokia

Barka zozokeria baina Baztango elizak bere lekuan dira: Aldarea edo absidea Iduzki aldera dituzte, eta jakina, atea/sarrera Mendebalderat, dolmenek bezala . Preziso prezisoa ez da izanen baina hala da, Jerusalem aldera begiratzen, Ekialdera, Almandozkoa, Elizondokoa eta Iruritakoa ezik. Lehenbiziko biak XX. mendekoak dira . Iruritakoa berria ere?


Zigako eliza, errenazentista (1598/1603).
Gero dugu elizeen eraikuntzak, hau da, ateak, paretak , teilatuak, bon, arkitektura. Baztango gaur eguneko elizak XVI. mendean berreraikiak izan ziren , den denak, kuriosoa noiz: 1570, 1582, 1568, 1598.... mendearen hondarrean eta denak estilo berekoa, errenazentista. Bidenabar, dirudienez Oronozko eliza 1606. urtearen ingurukoa dela, lehenago ez zen elizarik eta Oieregira, Bertiz aldera, joaten ziren. 1587. urteko zensoa “parrokiez” egina dago eta Oronozkoak Oieregiko zensoan dira. Sentitzen dugu baino ez dugu informazione gehiago lortu.

Baino lehenago, nolakoak ziren eliz horiek? Pista bat ematen ahal dute Almandoz , Amaiur edo Bidarraiko elizek. Almandozko eliza abandonatua izan zen 1950. urtearen inguruan, eta 1956 bertze berri bat inaguratu zuten. Zaharra, orain pusketua dagoena, espezialistek diote 1200. urte ingurukoa izan zitekela eta gelditzen diren honddarrengatik estilo protogotikoa da bertze mendeko konponketekin, atea errateko, XVI. mendekoa da eta gaur egun berriaren sarrera bezala duguna da.

Hau da, elizak etxeak bezala sistematikoki egon dira aldatzen, konpontzen, hobetzen eta momentuko gustuetara/modara egokitzen.



Amaiurko elizaren atea: ± 1200.Protogotikoa
Gauza bera erraten dute Amaiurko elizarendako, sarrerako atea protogotikoa dela, XIII . mendekoa, bertze guzia berregina 1556. urtean, XVI. mendean, Baztango eliz guziak bezala.
Protogotikoa? Lehen gotikoa: arkua goratzen da, mokodun bihurtzen, ez erromanikoa bezala, erdi-borobila.
Eta are argiago Bidarraiko eliza, XII. mendekoa ere., protogotikoa.

Lehenago adierazi dugunez eliz batzuek bazuten “patronoa”, hasteko Urdazubiko monastegiren menpean zirenak: Elizondo, Gartzain, Arraioz eta Aniz, eta Belateko Priorato menpekoak: Almandoz, Lekaroz eta Elbete. Nola biltzen eta banatzen zen hamarrena ez dugu jakin. Ez dugu ahaztu behar Baztanek, hau da eliz guziek, “quarta decimal” Baionari pagatzen ziola.
Bada bertze kasu bat, guk dakigunez, Erratzukoa.
Erratzuko eliza Apeztegiko jaunarena zen, eta oraindik 1850. urtean! Erratzuko elizan San Pedro egunean biltzen zen ofrenda beretako zen !!!



Apeztegia, Erratzu
Patronoak hamarrena bildu aparte, bazuen eskubidea presentatzeko nor izan behar zen hurrengo parrokoa, bere armarria elizan jartzeko eskubidea eta ofizioetan , lehentasuna . Erratzuko eliza barnetik birmoldatu artio lehen jarlekua Apeztegiko zen, baranda batekin, ezker aldean Ebanjeliorenean, armarria bere parean zuen paretan oraindik dago, funtzionetan, lehenbizikoa Apeztegiko andrea zen (edo bere ordezkoa) eta erran dugunez 1850. urtean oraindik ofrenda batzuk beretako. Sobran erratea aberatsa zela.
Hala ere, badira historialariak diotenak denbora haietan  eliz guziak “patronatokoak” zirela. Agian Erratzuko historia bertze herrietan pasatzen zen ere: (oraingoz) datuen falta.

Diote espezialiste batzuek, mende ilunetan, herrietan eliza baino lehenago zimitorioa /hilerria /kanposaindua (cæmeterium, latinez) zagoela, bertze batzuek kontrako diote, batek daki.


Erratzuko zimitorioa
Non zagoen zimitorioa, hilerria, cæmeterium-a ? Dirudienez eta lekuaren arabera, elizaren inguruan zagoen edo ate aitzinean edo kasu batzuetan elizaren hegoaldean.
Leku horri, elizako inguruari, Baztanen denetarik erraten zaio: zimitorioa, hilerria, eliz-atea, eliz-ilerria, atrioa , procesionario, pórtico ... .

Horrekin lotua bazen lehor/legor bat zimitorioaren aldera eta lehor hori aprobetxatzen zen han herriko batzarreak eta bilkurak egiteko. Honendako informazione gutti lortu dugu, baino orduko hilerriek ez zuten deus ikusi behar gaur egunekoekin: morbo aparte, legor hori izaten zen herriko leku publiko bakarra non jendea egoten ahal baitzen kanpoan busti gabe eta publiko zen guzia han suertatzen zen: batzarreak, tratuak, merkatuak, bestak, dantzak, harremanak eta dela delako.
Are gehiago, elizek bezala zimitorioek bazuten asilo-eskubidea ere, han babeste ahal ziren persegituak...

Nolakoak ziren zimitorioak? Hilak lur azpian ehortzen zituzten, dirudienez maindire batean bilduak, kasu batzuetan harri luze batzuekin lau aldeetan kutxa moduan eta lauzeekin estaliak. Erraten dugu "dirudienez" zeren bertze lekuetan hola agetzen baitira (Baztanen behar zen ikerketa arkeologiko bat egitea). Eta hilobia, pausalekua edo sepultura markatzeko hilarri bat. Hilarri horri batzuek "estela" deitzen diote, eta Euskal Herriko kasu gehienetan ( Euskal Herritik kanpo ere ikusten ahal dira) disko itxura dauka, hau da, borobila oin batekin lurrean finkatzeko. Denek, hilobi guziek, bazuten hilarria? Ez dakigu, ez du ematen, baina hala ere, dirudienez, arrunta ziren Baztango zimitorioetan.
Elbeteko hilarri/estela bat. 
Perez de Villarreal-ek (Lekauzko Aita kaputxino) bere lanean "Estelas discoidales del Valle de Baztan" deskribatzen ditu Baztango 22 hilarri. Donostiako San Telmo Museoan badira bertze bida. Kontutan izan behar da hilarri batzuk bide bazterrean zirela, Erratzukoaren kasuan, seguraski adierazteko leku hartan norbait zendu zela orain artio gurutzekin egin den bezala.
Baziren/badira gehio? Naski baietz, baina horretarako "arkeologia" egin behar. 
Jendea elizetan ehortzen hasi zelarik, XVI mendean, Baztango "hilarriak" baztertuak izan ziren, lurpean sartuak edo puskatuak paretetan paratzeko "birziklatuak".
(Interesatuak "Estelas discoidales del Valle de Baztan", interneten.)

Herriko ostatuak eraiki artio ( XVIII. mendean) herrietako jendea han biltzen baitzen beraien aferak tratatzeko.
Erratzuko paperetan agertzen da nola 1578. urtean Baztango alkatea Erratzura etorri zela testamentu bat argitzeko eta nola bildu zirela “en el cimiterio de la yglesia”.
Oraindik 1727. urtean Baztango Apeoa/Zensoa biltzen ari zirelarik Arraioz eta Gartzain herrietakoek diote “se juntaron en el cimenterio de su Parroquial”.


Erratzuko kanpusaindua
Ez nahasi: Gaurko Kanpusanduak /Hilerriak /Campo Santo /Cementerio modernoak dira, 200 urte inguru eta denak herrietarik kanpo daude.

Badakigu nola gero poliki polikitto hasi ziren elizen barnean lurperatzen, lehenik apezak, gero jaunak eta aberatsak eta moda segitzen momentu batean denak, elizak bihurtzen Herriko hobiak, hori bai, kanpoko ehorzketak utzi gabe. Baino hau beranduago pasako zen, espezialistek diote XVI. mendean hasi zela moda hori, ez guk kontatzen ari garen denboretan.

Eta afera, betikoa, sentitzen dugu, ez dugu jakin non bilatu datuak, izatekotan, zeren temak merezi du zerbait gehio.

Baztango elizen artean, erran dugunez, historikoki /ofizialki zaharrena Amaiurkoa da, 1095. urteko paperetan agertzen da, Sancta Maria izenarekin. Gaur egun La Asuncion de Nuestra Señora. Beti izan du izen bera ? Suposatzen dugu baietz, hala ere badakigu Elizondokoa hasieran San Pedro zen bere izena, gaur egun eta aspalditik Santiago, horrek erran nahi duenarekin, izenak/patroiak aldatzen ahal zirela...
Gaur egun baditugu San Lorenzo bat Zigan, San Bartolome Lekarozen, Santa Cruz Elbeten, Santiago Elizondon, San Juan Arizkunen, San Andres Azpilkuetan, bi San Salbador, Iruritan eta Urdazubin, bi San Martin, Gartzainen eta Berroetan, bi San Pedro, Erratzun eta Almandozen, eta bortz Asuncion de Santa Maria, Arraiozen, Amaiurren, Anizen, Oronozen eta Zugarramurdin. Santu izen horiek, zerbait altxatzen dute? Betikoak dira?
Begiratzen badugu inguruko herrietan, ikusten ahal dugu errepikatzen direla, batez ere Santa Maria (Bidarrai, Heleta,Donamaria), San Martin (Sara, Donamartiri, Lesaka ) San Juan ( Donibane, Oieregi) eta San Esteban (Doneztebe, Baigorri, Ezpeleta, Bera).
Roldan Jimenok artikulu batean “Hagionomía histórica..." (interneten) komentatzen du nola Izagaondoko haranean hango elizek eta herriek izan dute halako moztu gabeko historia/segida bat erakusten nola elizak eta herriak (baita han zagoen monastegia ere) aspaldikoak direla. Suposatzen da dermio horretan , Izagaondoan, V. edo VI. mendean agertuko zirela lehenbiziko elizak eta monastegia VIII. mendean. Izagaondoak Baztanek bezainbertze herriak ditu/zituen eta elizeen izenak? Santa Maria (5 herrietan) San Martin ( 3 herrietan) San Pedro (2 herrietan) San Juan (2 herrietan) eta San Esteban ( 2 herrietan). Ikusten dugunez izenak errepikatzen dira eta onartzen da betikoak direla eta hortaz izenak zinez zaharrak direla ere. Dirudienez Nafarroako Mendialdean elizak zerbait beranduago agertuko zirela baina hala ere Baztango elizek dituzten izenak ikusia, erraten ahal da Baztango elizak eta herriak aspaldikoak direla, dokumentuetako datetan baino lehenagokoak.
Hau da, Arsius apezpikuak bere karta eskribitu zuelarik, Baztango eliz (eta herri) gehienak esistitzen ziren, naski baietz, aise lehenago.

Bidenabar, Baztango inguruetan baditugu DONE/DONA-ekin hasten diren herrien izenak gure artean ez bezala: DONostia, DONeztebe, DONAmaria, DONibane, DONEpetiri...? DONE eta SAN gauza bera da. Suposatzen dugu hola dela zeren leku horietan elizek ematen baitzioten izena herriari eta Baztanen kontra, herriak elizak baino lehenago zirelakoz, Elizondo ezik.

Eta bon, topatu ditugun datuen arabera eta gure ustez ustelekin, holako zerbait izanen zen elizaren egitura Baztanen 1.440. urtera artio.

Kapitulu honetan erabili den materiala:

"Noticias históricas... de Baztan". Manuel Irigoyen y Olondriz. Interneten
Encuesta cuatrilingüe de 1249...” Ricardo Cierbide.Interneten
."Papeles de Moret, II" (or.365/366) AGN
La Biblia del Rey Sancho...”Soledad de Silva.Interneten.
Diccionario de antigüedades...”, Yanguas y Miranda.Interneten.
Archivo General de Navarra, AGN, Eusko Ikaskuntza.
AGN Seccion de Comptos ,Eusko Ikaskuntza.
AGN Documentacion de Carlos II, Eusko Ikaskuntza
AGN Comptos y Cartularios reales,Eusko Ikaskuntza
AGN Documentación Real, Eusko Ikaskuntza
Cartulario Magno T.III, transk. Eloisa Ramirez & Susana Herreros. Interneten.
Documentacion Real de Carlos II”, transk. M.Teresa Ruiz.Interneten.
Colección de documentos...” , Mariano Aregita.Interneten.
El monasterio premonstratense de Urdax...” Jose Goñi. Interneten
La vallée d'Ossès” Urzaiz lantaldea. Interneten
El camino de peregrinación jacobea” P.German de Pamplona. Interneten
Contribución al estudio de la iglesia navarra ... 1268” Román Felones. Interneten
Relaciones... la diocesis de Pamplona y de Bayona”; J.L.Orella. Interneten
Hagionimia histórica.... Izagaondoa” Roldan Jimeno. Interneten
Le livre d'Or de Bayonne. Textes gascons” J. Bidache. Interneten
El monasterio premonstratense...” M.Teresa Lopez de Guereño. Interneten
Chemins pavés au Pays Basque” Jakes Casaubon. Interneten
"Estelas discoidales del Valle de Baztan".Vidal Perez de Villarreal. Interneten

Badira artikulu gehio baino ez asperrazteko, gainekoekin aski.
Baita ere artikulu motz pila bat nonnahi/wikipedian harpatuak .
Foto gehienak Internetetik ateraiak.
Itzulpenak, eneak, libre eta laxoak.

No hay comentarios:

Publicar un comentario