miércoles, 23 de agosto de 2017

Baztan eta Bigarren Gerra Karlista: 1874/1875

Urte honetan, 1874, eta helduko denean , 1875, gerra zorionez Baztandik kanpo izan zen. Honek ez du erran nahi ez genuela sufritu, jasan eta batez ere pagatu gerra hori, diru eta odolez. Egia da Udalak bere aktetan ez duela adierazten jende arruntak sentitzen duena eta pena da zeren ez baitugu jakin izan Herriak pentsatzen zuena. Informazione guti dugu eta duguna gure Udaletxekoa da. Hau kontuan izanik, udalaren erabakiak irakurtzekotan , ematen du Baztan burbuila batean bizi zela , gerratik libre. Eta naski, errealitatea ez zen holakoa. Hala ere inbitatzen dizuegu irakurtzera gure Udalak/Balleko Etxeak tratatzen zuena. Baztan bere baitan, kanpoan gerra.

             1874

Karlisten brontzezko kainon bat
Urtarrilak 21, Bizkaian gaude. Karlistak Bilbao bonbardatzen. Bai Bilbao, bere ibaia , Ibaizabal/Nerbioi, eta itsasora begiratzen, Bilbaoko ibaia segitzen, bere ezkerrean Desierto (Barakaldo), Sestao, Portugalete. Orain artio karlistek eskuinetik ari ziren tirokatzen. Egun honetan karlistek Portugalete, gero Sestao eta azkenean Desierto (Barakaldo) hartuko zituzten, ezker aldea. Bilbao guziz inguratua, setiatua.


Egoera larria, eta Gobernu Zentralendako onartezina. Nondik libratu Bilbao? Ezkerretik: Somorrostro aldetik. Bataila luzea eta odoltsua, arront. Omen, karlistada guzietan, odoltsuena. Eta han gure mutilak, doikebe, 5º Batallon de Navarra, hortaz bidenabar, han pasa zena kontatuko dugu.
Otsailak 04 Bizkitartean karlistak beraien estadua “martxan” ari dira jartzen. Honetan korreioa, errateko.

Karlisten sigilua bat: 1 erreal


           La Iberia (Liberala.Madrid)

Karlistek servicio postal kurioso bat antolatu dute... sigiluek Don Carlosen irudia dute eta erreal bat (0,25 pta) balio dute....
Interesatuak azken egun hauetan Elizondoko Junta karlistarengana gan dira informatzera...”







Somorrostro I : Non ? Bizkaian, Bilbaotik itsasoraino ibaiaren ezker alderat dago Valle de Somorrostro: Muskiz, Abanto, Zierbena, Ortuella, Gallarta, San Julian...
Bai, Somorrostroko bataila Baztandik urrun izan zen. Karlistek dagoeneko Bilbao setiatua zuten. Politikoki Gobernu Zentralak ez zuen hori onartzen ahal eta hasi zen tropak pilatzen Castro Urdialesen Santander aldetik. Burua Moriones jenerala. Armada bakoitzak indar parekatuekin: ± 12.000 mutil. Karlistek beren erregea handik pasea arazi zuten “el entusiasmo... de nuestros voluntarios llegaba al delirio”. Hala ere, iniziatiba liberalena izan zen.

Otsailak 24 eta 25. Lekua Montaño mendia, Abanto ondoan, liberalak atakatzen. “El ejercito no ha podido forzar las trincheras de San Pedro de Abanto”, dio Moriones jeneralak. Liberalek erretiratu behar. Han 5º Batallon de Navarra bere baztandarrekin.
Hemen karlisten arma bitxia: trintxerak, bururaino lurrean sartuak, kainonek ez zuten hainbertzetarako balio eta gisa hontan liberalen atakeak atxiki ahal zituzten.

Somorrostro I (by Mikelatz)



Otsailak 26         ... el Ayuntamiento...en Michelenea....

Afera aunitz tratatu zuten: alde batetik dirua bildu behar , 15.250 pta, zituzten “konpromisoak” betetzeko eta bertze aldetik garia/ogia bildu behar ere, erregu bat gari 6 peztetan pagatzen.
Egurraren afera berriz, gehegikeriak nonnahi, jendea egurra ari zela pikatzen baimenik gabe eta hori kontrolatzea herrietako alkateen lana zela.
Deliberatzen dute ere Iruritako albaiteroari, Francisco Senosiain, hango harakindegiko inspektorea izendatzea, baita Elizondoko harakinak, Ecequiel Goyeneche, kobra zezala egunero hiru erreal (0,75 pta) bere lanaregatik.

* Diote nola Miguel Mª Zozaya, Jose Mª Gaston (erratzuarrak?) eta Santiago Almandoz (Mitxelenearen jabea) jaunen ondasunak bahituak/embargadas por la Exma Real Junta izan direla eta hortaz etxalde horiek ez dutela zergarik pagatzen horrek suposatzen duenarekin, hau da, herriek haiei zegozkien zergak denen artean pagatu behar. Hortaz se acordó acudir a dicha corporacion eskatzera , haiek egokien kontsideratuko duten moduan, arindu/se alivie karga hori, kontribuzioneak jausten edo holako zerbait egiten.

* Zigako alkateak dio nola pasa den urteko Abuztuko bortzean, Tejada Koronelaren bi konpaniek suministroak hartu zituztela herrian erreziborik eman gabe. Kausak ikusiak, erabaki zuten Udalak abonatuko zizkiela.

* Halaber leitu zuten zirkular bat Exma Diputazionek igorria: La Diputación ( Iruñean, hau da, Gobierno Central) exige porte de las contribuciones que se le están adeudando... Udalak deliberatu zuen jakinaraztea Diputazioneri gaur eguneko egoeran, ezina zela (Baztan karlisten eskuetan zagoen). Gainera bere momentuan 136.000 erreal-de-vellon ( 34.000 pta) aitzinetu zizkioten a la Columna del Coronel Tejada baita a la compañia de Voluntarios de la Libertad ere. Eta hori egiaztatzeko, erreziboak zituztela.

Azken hau arraroa da. Nola komunikatzen ziren Gobernu Zentralarekin karlistek jakin gabe? Zeren udala suposatzen da karlista baitzela.

Somorrostro II : Hilabete bat “lasai”pasa da. Bitartean, armada liberala ± 35.000 soldadu eta 50 kainon bildu ditu. Burua, Primo de Rivera. Karlistak ± 15.000 boluntario. Buruak, Elio, Ollo eta Radica.
Somorrostro II ( by Mikelatz)

Martxoak 26 eta 27. Gerra honetako triskantza haundiena (baita lehen gerretakoa ere). Armada bakoitzak 2.000 baja baino gehiago izan zituen. Han Baztango mutilak, naski, karlistak zirenak. Hilen artean, Ollo eta Radica . Karlistak beraien trintxeretan.Eta berriz liberalek erretiratu behar elkar insultatzen, “guiris, guiris” karlistek, “carcas, carcas” liberalek. Hilak nonnahi, bi mila kalkulatzen da. Ia seguru, hilen artean gureak.

Apirilak 06 Aste bat beranduago, Baztan bere baitan. Jakinen zuten Somorrostron pasa zena?

...el Ayuntamiento y la Junta General... en el local que ocupa esta alcaldía. (Mitxelenean)

Bilkorteko zubia gaur egun



* Erratzuko herriari Bilkorteko zubia 
konpontzeko, 800 erreal-de-vellon (200 pta).










*Real Junta Gubernatibaren agiri bat eskatzen udal honi 700 tantai. Zertarako? Telegraforako /postes para el telegrafo que se trata de establecer hilabete honetako 20ean. Zura haritza, txopoa edo bagoa segitzen Iruritan edo Elizondon dauden modeloak.

* Diote ere nola Lizarratik (karlisten Kuartel Nagusia) eskatu dizkietela 19.561 razione haragi en vivo, bizirik, hilabete honetako 12rako, hortaz adostu zuten herriek azienda Elizondora ekarriko zutela helduko zen ortzegunean, 9an, han Francisco Elizondo eta Bernardo Albaitero peritoek tasatzeko.




* Kexak izan dira, jendearena baita Real Juntarena, nola badira suteak larreetan , nahita eginak, suposatzen duten kaltearekin eta kontutan izaten nola arriskatzen dira arbolak. Erabaki zuten guziz debekatua zagoela edozein su egitea. Halaber , erre diren larreetan debekatzen dute han azienda alatzera sartzea baita iratzeak ebakitzea ere.





* Informatzen dute ere, nola Erro haranakoek igorri dutela agiri bat Real Junta Gubernatibari (karlistak) baimena eskatzen alokatzeko edo saltzeko a los franceses, Kinton duten dermioetan, hango belarrak eta urak. Baino nola Baztanek baditu eskubideak, el derecho, dermio horietan, jakin nahi dutela zein da gure Udalaren iritzia. Erantzuna aste berean emanen zaiola. Ez dakigu erantzuna.

Somorrostro III: Bertze hilabete bat beranduago, Martinez Campos eta Concha jeneralek tropa gehiagorekin Las Muñecas-eko frontea puskatzen dute eta karlistek erretiratu behar, hori bai, ordenean. Eguna Apirilak 27.

Maiatzak 02, liberalek Bilboko setioa hausten dute ezkerraldetik.

Maiatzak 05 Correspondencia de España (Independientea.Madrid)

... Elizondotik etorria pertsona batek dio nola la Junta Central Carlistak deliberatu du azken egun hauetan leba bat egitea 25 et 35 urte tarteko gizon guziekin Don Carlos armadarendako... “

Maiatzak 20                La Discusion (Errepublikanoa.Madrid)

El Noticiero de Navarra dice que 7an pasa zirela Sorauren barna bi konpainia karlista eskoltatzen 400 mutil bortxaz erreklutatu zituztela, dirudienez Elizondora zihoazten batailon bat antolatzera.”

Azken bi berriek diotenak lotuak dira. Lehena , armadak bortxaz alistatzen zutela, kasu honetan karlistak, eta bigarrena, kontra-propaganda, karlisten armada behartuarenak zela. Hala ere , aitzineko gerrarekin konparatuz, ez dute deus erraten desertorendako.

Maiatzak 25               Ayto & Junta... en la sala destinada a sesiones..

Mitxelenea
Lehenbizi, dirua bildu behar, 15.000 pta, suministroak erosteko: haragia, ardoa, garagarra, lastoa eta ilerrak edo babarrunak.
Hemen komentatzeko, lehen aldiz ilarrak/babarrunak eskatzen dutela.

* Diote nola ari da haunditzen garagarraren eta lastoaren kontsumoa. Hau ikusia, 1.000 erregu garagar erreparto bat egin behar zutela herri guzien artean: erdia artoz eta bertze erdia zahiz (zagiz Baztanen) Bai ongi leitu duzue. Garagarra, doikebe, momentu horretan ez zen lantzen Baztanen eta bere partez artoa eta zahia erabiltzen zen.
Zahia/Zagie ? Laboren (garia, garagarra, artoa, zekalea...), ehotu/egotu ondoren eta irina alde batera bildua, gelditzen den axal xehatua, hori da zagie/zahia.

* Lekarozko batzuk kexatu dira D. Jorge Mayora, bere kabuz, arbolak arrankatzen ari dela autoritaterik eta baimenik gabe. Hortaz eskatzen dute paga dezala egin duen kaltea eta dagokion multa jarri diezaiotela.

* Halaber diote bertze aldeko artaldeak Baztango dermioetan alatzen ari direla eta aldi berean, Baztango azienda al dirigirse a los pastos de Burguete atzemanak izan direla Alduden, multando a sus dueños deretxurik gabe. Hortaz komisione bat antolatu zuten Udalako katastroa begiratzeko eta sabiendo de la existencia de casa en los terrenos del Quinto eta haien eskubideak, azter zezatela hango egoera.

Erratzuarren bidea Auritzeko bazkalekuetara gateko
Kinto aldean badira bordak jabeak bertzealdekoak direnak eta dirudienez hauen kontra errepresaliaren bat asmatzen ari direla.
Komentatzeko ere nola behiak udan Auritza alatzera eramatea Urepelen barna kontu zaharra zela.

* Jendeen eskaerak luberriak egiteko edo arbolak mozteko, dagokien komisionetari pasa daitezela.

* Pasa den urteko kontuak onartzen dira.

Ekainak 10 El Imparcial (Liberala.Madrid)

Seccion de Noticias : Karlistek dute akitua bere sare telegrafikoa Lizarra eta Altsasu artean... Dirudienez pentsatzen ari dira bertze lerro bat egitea Elizondotik. Aparatek sistema MORSE erabiltzen dute gobernukoek bezala... “

Cotilleo Cotilleo

Ekainak 10                    El Cuartel Real (1874.06.11: Karlisten Boletina.Tolosa)

Margarita Borbon-Parma


... a la una de este dia ( Ekainak 10) la ilustre viajera (Margarita de Borbon-Parma, Marquesa de Madrid, Pretendienteren emaztea) jarri zuen bere oina Espainian ... Urdazubiko dermioan non zituen esperoan Fermin Iribarren koronela, Udala, apezak eta izigarriko jende andana que aclamaba a S.M. con delirante entusiasmo. Ordu bat deskantsatu ondoren... Arizkuna ... eta herri horretara ailegatu baino pixkat lehenago agertu zitzaion La Real Junta Gubernatiba de Navarra . S.M. (Margarita) jautsi zen bere kotxetik eta Juntaren kotxea okupatu zuen... eta uhiu eta bibaka artean Elizondon sartu zen donde el entusiasmo no reconoció límites.




Han, herri guzia presente, Te Deum bat kantatu zen... eta (ondoren) justu lortu zuen ailegatzea beretako prestatua zuten etxera zeren Elizondoko jende guziak nahi zuen bere eskua musukatu.
Herri hontarik atera bezain fite agertu zen zaldizko konpainia bat lagundu ziona Donezteberaino... Doneztebetik bi kilometrotara bere senarra esperoan zuen....

Cotilleo Cotilleo

Uztailak 08         El Cuartel Real (1874.07.09: Karlisten Boletina.Tolosa)

Atzo (1874.07.08) goizeko zazpi t'erdietan partitu zen (Lizarratik) gure erregina (Margarita de Borbon) Frantziara ... Hamabietan Etxarri Aranatzen ziren erregeak, han bazkaldu eta se despidieron los augustos Esposos...”
Uztailaren 10an Baionan omen zagoen Dª Margarita de Borbon-Parma.


Abuztuak 28
                                    ... el Ayto... en la alcaldia...

Aferak ? Miserikordiako egoera txarra denez, 100 erregu gari haiei eman, karlistendako bertze 420 erregu gehio. Dirua bildu behar , 25.000 pta, karlista Juntarekin eta medikuekin dituzten zorrak kitatzeko, baita mugarriak jarri behar Erroko mugetan ere.

* Enteratu dira nola herri batzuetan hasi dira iratzeak pikatzen antes de la epoca señalada, deliberatu zuten herrietako alkateek pertsona horiek nor diren jakinaraztea.

Baztango erranairua: “San Jil, iretze bakitzea zil”. San Jil? Irailak 01.
Honek erran nahi du aste bat lehenago hasi direla iratzeak ebakitzen. Doikebe afera serioa zen, berandua hasten zuena oteak ebaki behar.






Irailak 06            Bilbaon ikusi duguna Iruñean saiatu ziren karlistak egiten. Setio baino gehiago blokeo bat montatu zuten, ez totala baino bai itogarria. Momentu honetan karlistek dute iniziatiba, Iruñea eta Erribera ezik Nafarroa karlisten eskuetan dago, eta hiriburua Lizarra, naski.







Irailak 29                   .. Ayto & Junta ... en esta Alcaldia...

Berriz dirua eskatzen, 250 pta, herri bakoitzak, komisione bat antolatzen Miserikordiaren egoera konpontzeko eta posible baden suministro guziak haragiekin (azienda, naski) pagatzea. Diote ere ondoko haraneko alkateak de esta Montaña hala nahi dutenez, baimena ematen zaio alkateari bertze alkateekin biltzea afera tratatzeko eta aldi berean saiatzen azienda ahal den leku hurbilenean entregatzea.

* Herriko alkate batzuek jakin arazten zuten la falta de brazos que se observa en los pueblos, horrek suposatzen duenarekin : lan batzuk ezin direla egin (kasu honetan iratzea ebakitzea). Hortaz eskatzen dute en la Comunidad de este Valle duten eskubideak mantentzea. Hau da, komunalean dituzten iratzelekuak landu gabe uztea gaur eguneko egoerak irauten duen bizkitartean. Udala, ados, bi urtez.

Berez eskatzen dutena zera da: iratzelekuak komunalak direnez ez badituzu mozten, eskubidea galtzen duzu eta hortaz nahi zutena eskubide hori ez galtzea zeudeten egoerak irauten zuen bitartean.

Hemen gerra honetako errealitate ixila eta bortitza: mutil gazteak edo gerran edo deserrian eskapatuak ziren, etxetik kanpo. Ez dakigu zenbateraino den egoera. Ez dute erraten zein herrietan hau pasatzen ari zen, baino susmoa (gaixtoa) da Basaburuko herriak arront karlista zirenez, baita ttikiak ere, baliteke mutil guziak boluntarioak gana zirela eta hortaz langileen eskasia. Hasieratik adierazi dugunez ez dugu datu batere lortu boluntarioendako. Sentitzen dugu, mainkurrena gelditzen direlakotz gerra kontu hauek.

Abenduak 26          .... Junta en la sala de sesiones de Michelenea

* Lehenbizi komunikatzen dute terna/hirukotea Baztango Alkatea helduko urtean izateko Diputacion Foralari igorri diotela: Fermin Bengochea, Felipe Gaztelu eta Martin Julian Indart eta hondar hau auketarua izan zen por aquella superioridad.

* Habiendose presentado por los Regidores de los 14 pueblos las ternas para el nombramiento de Jurados, se procedió a su elección, resultando ser nombrados los siguientes:

              Erratzu      Fco Cordova              Arizkun     Andres Irigoyen
              Azpilkueta Martin Equioiz           Elbete       Esteban Garcia
              Elizondo    Manuel Iturria           Lekaroz     Martin Plaza
              Gartzain    Juan Mendicoa          Irurita       Jose Eliceche
              Arraioz     Fco Mendiverri          Oronoz      Fco Aguerrebere
             Almandoz  Juan Inda                  Aniz           Fco Echenique
             Berroeta   Pedro Perurena          Ziga           Juan Urdaniz

* Aurkeztutako eskaerak (lurra, arbolak) dagozkien komisionetara.

* Baskula bat Elizondon jartzea proposamenari Baztandik ateratzen den azienda razionen suministroendako y haya la debida exactitud, adostu zen herriei jakinaraztea haien konformidadea lortzeko.

Abenduak 29           Golpe de estado :Sagunto, Valentzian. Martinez Campos jeneralak... Alta Política .. Errepublika deuseztatu eta erregea berriz jarri : Don Alfonso de Borbón y Borbón: Alfonso XII.



Abenduak 31              Jakinen zuten heranegunean gertatu zena?

                                  ... en la Sala del Ayuntamiento....

Bildu ziren, alde batetik Udalbatza zaharra eta bertze aldetik kargodun berriak, botereko paperak nolabait trukatzeko eta biharemunean karguetan egoteko Alkate berria, Martin Julian Indart, Berroetakoa, Tenente alkatea, Bonifacio Santesteban, Elizondokoa, bigarren Tenente alkatea, Antonio Echenique, Arizkungoa eta herrietako alkateak. Ez zen agertu Manuel Iturria, Elizondoko alkatea, Juan Mendicoa, Gartzaingoa eta Oronozkoa Francisco Aguerrevere, que han presentado sus dimisiones. Alkate berriak zin egin zuen sobre la cruz de la bara en forma de derecho eta prometitzen bere lana ongi eta fidelki egitea... dispuesto por el fuero y leyes de este Reino.. eta alkate zaharrak le entregó la bara. Orduan alkate berriak, D. Martin Julian, galdegin zien han bilduak zirenei zin egin baino lehen ia motiboren bat ote zuten dimititzeko.

* Bonifacio Santesteban jaunak (Tenete alkatea) dio bera exento zagoela Udaleko langilea zelakotz, Casa de Misericordiako administratzailea.

* Francisco Cordova jaunak, Erratzuko alkateak, dio ezin duela alkatea izan 22 urte dituelakotz.

* Martin Esteban Plaza jaunak, Lekarozko alkatea, dio ezin kargua onartu zeren bi urtez segidan Udaleko Sindikoa bezala lana egin baitzuen.

* Juan Pedro Urdaniz jaunak, Zigako alkatea, dio ezin duela sorra denez, ez duela konprenitzen erraten diotena.

Bertze guziek ( 17tik 10) zin egin zuten... procurando evitar las ofensas de ambas magestades Divina y Humana observando y guardando lo dispuesto por el fuero y leyes de este Reino.

Urtetsak eskatuko zituzten haurrek Urte Berriko egunean?

Egoera militarra? Parekatuak, dirudienez.

Armada liberala momentu honetan Hego Euskal Herrian? ± 50.000 soldadu oinezko, ± 2.500 zaldizko eta ± 86 kainon gure lurraldeetan.

Eta karlistak? 43.390 infante, 2.309 zaldi & zaldun, 944 mando eta 85 kainon. Bon, hola dio “Narracion Militar”-ek. Kuriosoa zein prezisoak diren.


       1875

Otsailak 3, Lakar ondoan, Lizarra aldean, topatu ziren, karlistak irabazleak eta ez zuten Alfonso XII bera preso hartu txiripaz, Espainiako erregea han baitzegoen.

Hala zion bertsolariak, karlista, naski:
                                   .......................................................
                                   beltz amorratu guzien poza
                                   ta itxaropena zu zara
                                   ................. mutil gaztea
                       zoaz amaren magalera
                                   errege haundi egiazkoa
                                   dabil gurekin batera.......
                                 

Honek Gobernu Zentralaren taktika aldarazi zuen, dirudienez. Helburuak markatu eta pausoz pauso. Karlisteekin hiru frente zituzten : el Centro (Maestrazgo eta Valentzia) eta Dorregaray haien burua urte honetan , Cataluña eta el Norte (Baskongadas eta Nafarroa). Ahulena el Centro zen eta handik hasiko ziren bulkatzen. El Centro berreskuratu ondoren, Cataluña eta ondoren Hego Euskal Herria, bidenabar ez uzten karlistei bertze dermioetara hedatzen. Eta hala izan zen eta horretarako urte guzia erabili zuten.

Martxoak 30              el Ayto & Junta General en la sala de sesiones

* Lehenbizi , Kuarteletako juradoak

                                  Baztangoiza Norberto Arozarena     Arizkun
                                                      Miguel Mª Echarte        Erratzu
                                                     Juan Bautª Indaburu      Azpilkueta

                                 Elizondo       Francisco Echandi           Elizondo
                                                     Francisco Maritorena      Elbete
                                                     Cosme Irigoyen               Lekaroz

                                 Erberea       Jose Mª Echenique          Irurita
                                                     Nicolas Araneta              Gartzain

                                Basaburua   Francisco Plaza               Almandoz
                                                     Francisco Ayerra            Ziga

* Eskaerak, lurra edo egurra, dagokien komisionetara.

* Baten batek jakinarazten du nola Eugi eta inguruko herrietakoak ari dira haien azienda Baztango dermioetan sartzen. Deliberatu zen bi igurain jartzea eragozteko Eugiko azienda gure dermioetan sartzea baita arbolak moztea ere. Doikebe, Kintoa gure Far-Westa zen, gure azken muga . Horrek ez du erran nahi ez direla prest Eugi eta inguruko herrietako autoritateekin solasteko afera hauek xuritzeko modu onean. Komisionea eta dena antolatu zuten: Francisco Echandi, elizondarra, eta Nicolas Araneta, gartzaindarra.

* Kexa dute “contribuyentes industriales” batzuek (gaurko autonomos). Pagatzen zuten zerga errebisatua izan dadila nahi dute. Juntak dio baietz, herriko alkate bakoitzak beha dezala afera baino sin alternar/kanbiatu gabe herriari dagokion kapitala.

* Ikusia suministroetako azienda eramatea pagatu behar dela, deliberatzen dute saria 4 peztakoa, por dia y cada peon, jakitean horren barna zirela janaria eta gastuak.
Lehenago erran dugunez, baztandarrek “erreal de vellon” hitza erabili arren, 1868.etatik Espainia aldean moneta ofiziala pezeta/peseta zen 100 zentimorekin.Trukean, pezta bat = lau erreal.

* Erratzuko juradoak jakinarazi zien han ziren kargodunei Urritzate eta Urbakura aldean suertatu ziren suak eta hauek eragin zituzten kalteak. Deliberatu zuten leku erre horietan debekatzea azienda sartzea baita hango iratzelekuak pikatzea ere ordenantzek agintzen zuten bezala. Hala ere, saiatuko dira jakiten nork eragin zituen suak dagokion isuna jartzeko.(Betiko kontua).

Apirilak 30                  La Correspondencia de España (Independientea.Madrid)

Baztango haranean badira liberalak eta hain haundiak dira haiekin egiten diren exacciones/eskaerak zein orain dela lau egun haietako hiru preso atzeman dituzte ez pagatzeagatik eskatzen zaizkien kontribuzioneak...
Ez zen errexa Baztanen liberala izatea. Haien izenak ez ditugu lortu.

Maiatzak 18                Ayto & Junta en la sala de sesiones de Michelenea...

Mitxelenea
* Lehenbizi, betiko eskaerak, lurra edo egurra.Komisionetara.

* Diote ahuntzak dituztenak aprobetxatzen ari direla, nahi duten adina dutela eta nahi duten lekuetan uzten dituztela. Oroitarazten zaie alkatei, ordenantzaren arabera, bida bakarrik izaten ahal dituztela eta beti zainduak, sar ez daitezen bertzeen baratzetan edo landareetan.

Lehen aldiz zerrikia eskatzen dutela. Guk pentsatzen dugu baztandarren zinezko bazkaria ilar/babarrunekin batera zerrikia zela, honek suposatzen duenarekin.

* Ikustean nola dagoen la linea divisoria con Erro y Eugui (Kintoa!) deliberatu zuten adostea gure “barrideekin” batera non jarri mugarriak eta aldi berean, tratatu ia fazeriak akordatu edo kontrakoa, bahiketak, segun mejor convenga.



Boluntario valentziarrak




Uztailak 03                Dorregarayk utzi izan behar zuen “el Centro” (Maestrazgo eta Valentzia) , Ebro ibaia zeharkatu eta Euskal Herrira lekutu salbatu ahal zituen batailonekin. Batailon hauek Baztanen agertuko dira hurrengo hilabetean.
Hasia zagoen karlisten hondamendia eta akabaila.






Abuztuak 18              Ayto en la sala de sesiones en Michelenea...

* 65.704 razione haragi, 139 ½ arroba zingar, 101 ½ erregu ilar/banabar eskatu zaio Udalari, Baztani. Beti bezala egin eta kapitalaren arabera herri guzien artean.

* Soldateen ajusteak. Francisco Suviza jaunaren soldata, empleado de este ayuntamiento, 320 reales de vellon anualmente, hau da, 80 pezta izanen duela gaurtik, revisores de cuentas-en oharrak jarraitzen.

* Gauza bera Francisco Barrenecherekin, alguacil del ayuntamiento (gure ustez lehenago balleak zirenak). Lehenago 1.000 erreal (250 pta) urtero zituen, orain 3 erreal (0,75 pta) por citacion y la tercera parte de derechos udaletxe honetan suertatzen baldin badira.

* Ajuste gehio.Erratzuko eskolako maestra andereñoari 666 (deabruaren zenbakia!) errealeko (166,5 pezta) soldatarekin, suprimida.



* Bertze ajuste bat. Ikusten Almandozko kartzela ez dela deusendako erabiltzen, kartzelako alcaidearen soldata, 200 erreal (40 pta) quede sin efecto.


Irailak 01           a primeros de Setiembre... el Ayto... en Michelenea...

* Excma Diputazionaren zirkularra: ... llamamiento a las armas: 17 eta 50 urte tarteko gizon guziak. Proposatzen du ere arbitrioak armak lortzeko. Adostu zuten zerrenda bat egitea egoera horretan dauden guziekin baino dirurik gelditzen ez denez, deliberatu zuten bakoitzak bere arma propioa eramateko en caso necesario.

Honek suposatzen zuena ez dakigu zeren lehenago erran baitute herrietan ez zagoela jenderik iratzeak biltzeko. Nork eginen zituen lanak ? Andreek ?

* Jakinarazten da sekretarioak, Pedro Osácar jauna, dimisioa aurkeztu duela. Se acordó dimitir y proveerse la bacante.

Cotilleo Cotilleo

Irailak 13            El Cuartel Real (Karlisten Boletina.Tolosa)

Elizondo 14 de setiembre Sr. Director de El cuartel Real
Muy señor mio : Ayer (Irailak 13, Astelehena)... goizeko zortzietan S.M.Erregea bere estadu Nagusiarekin, bere Bertizeko erresidentziatik atera zen, herri honetara (Elizondora) bederatzietarako ailegatzeko... bidean aklamatua izaten... batez ere han deskantsatzen ari ziren Valentziako batailonengatik. Gelditu gabe jarraitu zuen karretera aitzin mugaraino eramaten duen bidea hartzen eta markatu behar da liberalak eta karlistak , biak, kontent ginela, baino kausa diferenteagatik, zeren haiek (liberalek) uste zuten , gaizoak, Erregea Frantziara gaten zela ez gehio itzultzeko eta karlistek hasi ginen susmatzen zertarako zen bidaia, eta hala izan zen.
Hamabietan Erregea Urdazubiko bentetan zagoen, eta handik bere eskoltako batzuk mugara igorri zituen, bizkitartean pauso mantsoagoz berak segi zuen aitzinerat.
Handik bi kilometrotara kotxe bat agertu zen, zeinean etortzen ziren SS.AA. (SuS Altezas) Doña Blanca eta Doña Elvira infantak, acompañadas de la Camarera señorita Condesa de Florez, del Gentil-hombre... y del Capellan de S.M. la Reina...
Erregea berehala jautsi zen zaldiarengandik bere alaba polittei musu bana emateko... hauek bere aitaren izugarrizko uniformea miresten ... gero Erregeak segitu zuen bere martxa, ondoan alabak eramaten...
Dantxarineako aduanatik hurbil zirelarik, bideko ukondo batean gelditu ziren jendarma frantsek ez ikusteko nola biztarte horretan Erreginak ixkin egiten zion haien bijilantziari... bi estadu lotzen duen zubia gainetik pasatzeko...
S.M.(Su Magestad) enteratu bezain fite Erreginak muga pasa zuela eta en tierra española, en sus dominios zagoela, ziztuz harengana gan eta segundu batzuetan besarkatu ahal izan zuen entre aclamaciones de la multitud, descargas de fusilería y a la vista de la gendarmeria francesa.

Infante Jaime de Borbon
Erreginarekin etortzen ziren S.A.R. (Su Alteza Real, Jaime de Borbon))Asturiasko printzea, S.A. Doña Beatriz infanta eta la Camarera Señorita Doña Juana....
Lehen momentua pasa ondoren, SS.MM. eta bere laguntzaileak jarri ziren mahai baten inguruan, kanpoan jarria, gosaltzeko.
Atsaldeko hiruretan... S.M. Erregina eta seme-alabak kotxea hartua Bertiza gan ziren... Erregea zaldiz. Urdazubiko maldan Erregea kotxean sartu zen ere eta gaueko zortzietarako Bertizen ziren.”






Irailak 13                  Diario de San Sebastián (1875.09.16: Liberala.Donostia)

dio “... gure mugako korresponsalak kartaz gaztigatu digu nola atzoko atsaldean sartu zela Espainian Dantxarinean barna Doña Margarita  . Don Carlosek bere emaztea mugan esperatu zuen 300 laguneko eskoltarekin.
Astelehenean Pretendienteak errebista pasatu zien Dorregarayekin Nafarroara etorritako oste deseginei....”

Irailak 14                 Elizondo , 15 de Setiembre (1875.09.18)

Sr. Director de El Cuartel Real (Karlisten Boletina.Tolosa)
Muy señor mio: ... atzo erraten ari ziren Erregea herri honetara (Elizondo) etorriko zela agurtzera “Centro”-ko soldaduak Dorregaray jeneralarekin etorriak Kataluniatik (Valentzia izan behar zen)... eta hala izan zen; atzo atsaldeko bortzetan sartu zen Elizondon S.M. Erregea, zaldiz Erreginaren kotxeko eskuinaldean... Dorregaray jenerala herriko sarreran biztartean batailonak en orden de parada.... ansiosos de ver de cerca a sus amados Reyes... unos atronadores vivas inundó el espacio... Todo cuanto dijera sería pálido a la realidad de lo ocurrido...
Iluntzean SS.MM.(Sus Majestades) eta AA. (Altezas) itzuli ziren beren Bertizeko erresidentziara...

Bertiz: Jauregia
No puedo acabar... sin hablar de la vida interior de la Real familia... SS.MM. jeikitzen dira ordu erregular (?) batean eta meza aditu ondoren jauregiko kaperan, paseatzen dira jardinean beren seme-alaben konpanian. Gero Erregeak lan egiten du jeneralekin gerrako aferetaz eta hamabietan bazkaltzen du... gero kafea hartu ondoren audientziak.
Atsaldeko ordu bietan edo hiruetan berriz paseatzera... Bigarren paseo horretan Erreginak bere damek eta bertze andre distiguidas-ek egiten dute. Bizkitartean Erregea eskutik bere semeak eramaten norabide guzietarik dabiltza... Bi ordu ondoren, Erregeak estaduko aferak tratatzen du berriz. Beranduago ateratzen da zaldiz edo kotxez errege familiarekin eta jauregira itzultzen da gauez, alegre y satisfecho con el amor de sus hijos.
Zortzi t'erdietan afaria serbitzatzen zaie SS.MM-ei. Akitu ondoren solasean gelditzen dira eta hamabietan erregeak erretiratzen dira deskantsatzera.
Suyo afectisimo, Z.”

Irailak 15                El Cuartel Real

Elizondo , 18 de Setiembre

Sr. director de El Cuartel Real (Karlisten Boletina.Tolosa)
Muy señor mio: Asteazkenean (1875.09.15) SS.MM mugitu ziren Bertiztik Iruritara... Erregeak eta semeak Gaztelu jaunaren etxea okupatu dute... noiznahi ari dira handik pasatzen personas distiguidas erregeak agurtzera.... gaur ( Irailak 18, larunbata) ailegatu da SS.AA.RR. Duques de Parma helburu berarekin.
... aditu dut SS.AA.-k (seme-alabak) berehala itzuliko direla Frantziara baita ere ... Erreginaren bisitak ez duela luze iraunen...
Egia da beraien edertasuna eta gratziak bereganatuko zaituztela y el corazon se ve precisado a amarlos irresistiblemente. Suyo – P.”

                       Diario de San Sebastián (1875.09.22: Liberala.Donostia)

Frontera francesa de 18 de Septiembre
Muy señores mios: (korresponsalak El Cuartel Realek diona komentatzen du. Hori ez dugu errepikatuko) Dio nola Doña Margarita elkartu zen bere senarrarekin Dantxarinean “... atsalde hartan partitu ziren Sus Magestades Bertizeko jauregira, Bersollako (Bersolla eta Las Hormazas) Markesa Andrearena, Mugairen kokatua... Bidean bakarrik los bravos voluntarios-ek txalotu zituzten erregeak. Herrietako jendea, salvo raras excepciones, geratu dira ixilik eta triste ikustean desgratzien eta ondamendiaren kausanteak beraien karriketan paseatzen.
Bertizko jauregia aukeratu zutenean... ez ziren ez ohatzerik ez mueblerik... eta betetzeko eskean ibili behar...
... etxea hartu ondoren.. erregea egon da begiratzen Frantziara eskapatzeko zein zen posizione hoberena...


Iruritako Agerrea/Agerrenea
Baziren bi leku egokiak... Bata Datue jauregia, Elizondotik kilometro erdira, Don Damaso Echeverriarena... Etxe hau gaur egun fraile batzuek okupatzen dute. Bertzea, Agerrea jauregia da, Iruritan , eta Sr. Don Felipe Gaztelurena. Hondarrean, bigarrena deliberatu du hartzea, zeinek benetan baliabide hoberenak ditu Frantziara ihes egiteko... Mendiz Aldudera ordu eta erdietan gaten ahal da.

Dorregarayen jendea (batailon balentziarrak, handi eskapatuak).. gan dira Bera aldera. Uste dut han direla... Jende hau atera izan da Elizondotik presaka Don Carlos Iruritara gan zelarik, indisziplinatuak eta publikoki erraten beraien ezin egona, maiz galdegiten zein zen Elizondo eta Frantzia tarteko distantzia.... ez dira gustuan zeren ez dituzte beztitzen zeren gehieneak karriketan dabiltza enseñando sur carnes ... algunos en calzoncillos.”

Gaur, Irailak 18 larunbata, ari dira erraten Don Carlos gehiago hurbildu dela mugara Erratzun kokatzen, herri hontarik Frantziara ordu bat eta kuarto.
... karlistek berria izan dute tropa liberalak Auritzen direla... eta hasi dira gauzak Arxuriara/Peña Platara eramaten...
Sin mas por hoy que de V. afmo.s.s.q.b.s.m.

El corresponsal

Gure etxeko , Ostatuko, ixtorioa...

Erratzu, Irailak 18, larunbata
Gerrako hondar urtean gaude, 1875 , hilabetea Iraila, eguna 18a . Egun horretan karlisten erregea , Don Carlos VII, itxura xarmantakoa omen , bere eskoltarekin Erratzun barna pasa zen . Turista “regio”, herria kuxkuxeatzen. Batzuek zioten neurria hartzeko mugara ahal bezain fite eskapatzeko, bertze batzuek bere emazteari, erregina Margarita “Duquesa de Parma”, nola bizi ziren bere “subditos” nafarrak erakusteko.


Erratzuko Arotzenea



Herriko jendea kirikatzen ere. Errege bat Erratzun ez zen sarri ikusten! Gure birraitetxi Francisco Elizondo, hamahiru urtetako liberal gaztea, boneta buruan eta eskuak sakeletan espektakuloaren beha, Arotzeneko ate aitzinean. Bere anai ttipia, Andres Victoriano, bere ondoan. Eta haien aitzinetik Carlos VII “El Pretendiente” pasa zen.



Orduan hurbildu zitzaien gizon bat, kantineroa, zeren kupel txiki batean “aguardiente/pattarra” baitzekarren saltzeko eta erran zien:Gritad Viva Don Carlos!, Viva Don Carlos!Eta horri, gure FrantziskokArraioa!” erranez erantzun zion , hori bai , boneta buruan eta eskuak sakeletan. Don Karlos pasa zelarik, bere eskolta gibeletik zetorren eta ikusi zutelarik gizonak haren gainean zuena, kupela ebatsi zioten eta hartarik edaten hasi ziren. Orduan gure gizona karraxika hasi zen No, no me lo quiteis, que es mi vida, que es mi vida!”. Tantarik ez zioten utzi . Gure Franciscok bere baitan irri egiten “Izorraik!”.


Irailak 23                     El Globo (1875.09.23 : Errepublikanoa.Madrid)

650 gizonetarik guti goiti behiti ailegatu zirenak Dorregarayekin Kataluniatik (Valentzia izan behar) etorriak, 500 inguru Tolosa aldera lekutu dira: ehunen bat Elizondon gelditu dira ez zirelakotz sasoian handik mugitzeko...”

                        El Imparcial (1875.09.25 : Liberala.Madrid)

Noticias de la Guerra: Elizondoko karlistek afusilatu dituzte beren arteko tropetako bi indibiduo traizione susmopean. Holako erabaki bortitza Dorregaray jeneralak agindua, manatzen ofizial guziei indar guziarekin betetzeko desertore eta traidorekin...
Irunen diote 16an Endarlatzara ailegatu zirela hiru batailon Baztandik etorriak eta martxa azkarrez Santiagomendira...”

Irailak 24            Diario de San Sebastián (1875.09.26 : Liberala.Donostia)

Frontera francesa, 24 (Septiembre)
Muy señor mio: Don Carlos gana zen Agerreneatik (Irurita) 21ean Ultzamako Bentara, Pérula jeneralarekin konferentzia bat izateko. Egun berean, 21ean, goizean partitu zen Doña Margarita Lesakara, bueltatzen 22an goizean Agerreneara. Andre hau pasa zen Ezpeletan barna 22ko gauan Baionarako eta atzo, Irailak 23, goizeko bederatziko trenean Baionatik Paue aldera.
Don Carlosek erakutsi du zein tripontzia den... hura ikusi duen nornahik harritu gelditu da zenbat onartzen du bere sabelak eta zenbat pattarra edaten duen, batez ere koinaka. Haren dibertimentu maitatuena suziriak botatzea da...

Urriak 11            ... Ayto & Junta sala de sesiones en la casa consistorial...

* Onartu zen proposamen bat zeinean eskatzen baitzen medikuak izatea lau kuarteletan, 9.000 (2.250 pta) errealeko soldata batekin. Komisione bat prestatuko zen, alkate jauna burua izaten.
Lehenago erran dugunez, orduko Osasunbidea Udalak eskaintzen zuen.

Urriak 25 Honetan karlistak beren baitan.

                       El Siglo Futuro ( 1875.10.25 : Pro-karlista.Madrid)

Karlisten dermioetatik iristen diren berriek diote ailegatu dela Elizondora lerro telegrafikoa jartzeko behar den materiala, handik Doneztebe eta Leitzan barna lotzeko lerro orokorrarekin.

Omen, Centro eta Cataluñako indarrak, Flix eta Dorregarayen batailonak barne, brigada bat bihurtuko direla Baztanen aritzeko...”

AZAROA

Azaroak 19 Martinez Campos jeneral liberalak, Somorrostron ikusi genuena, Katalunia osoa bere menpean dauka dagoeneko. Gerra honetako gelditzen den frente bakarra, el Norte.


Zentroa eta Katalunia “pazifikatu” ondoren Azaroaren azken egunetan indar liberal guziek NORTE joko zuten: goarnizionetik aparte, 160.000 soldadu bildu zituzten, 35.000 boluntario karlisten kontra.
Dagoeneko karlistek zekiten etxeko egoera txarra zela, ez zuten errekurtsorik eta zituzten “lerroak/fronteak” arront luzeak zirela. Aldi berean, azken hilabete hauetan batailonak ez ziren “berritzen”, lehenago 800 soldadukoak zirenak, orain 500 exkasekoak. Gauza bera munizionarekin.
Hala ere, Carlos VII-ak akitzeraino borrokatzea erabaki zuen.
Armadak? Erran dugunez, karlistek 35.000 infante, 1.200 zaldizko eta 82 kainon. Liberalek, 160.000 infante, 5.000 zaldizko, 200 kainon gehi foralak, migeleteak, Guardia Zibila eta Karabineroak.
Argi ikusten zen indarren proportzioa liberalen eta karlisten artean,4::1.

Azaroak 30                         el ayto (alkatea eri dago)...

* Juan Martin Benuza jaunak, Zigakoa,igurain plaza eskatzen du. No se tomó en consideración.

* Pedro Javier Perurena eta Pedro Antº Urrutia, aitzineko igurain plaza bera eskatzen. Perurena jaunari emanen zaio zaharrena izateagatik en el ramo. Soldata 6 erreal ( 1,50 pta) egunean. Lanean hasteko, biharko egunean, Abenduak 1.

* Berriz suministroak. Kasu honetan Olaguen entregatzeko: 1.000 razione haragi en vivo eta 1.000 razione ogi, diaria por unos dias...

Abenduak 14                     Espainiako Real Decreto: Ejercito de la Derecha (Nafarroa), buruzagia Martinez Campos, eta Ejercito de la Izquierda (Baskongadak) burua, Moriones.
8.22.lortu.planoa
Plana: Exto de la Derecha, Iruñetik armadaren puska bat Baztanen sartu, muga ixteko alde batetik eta bizkitartean bertze puska Lizarra aldera jo.

Exto de la Izquierda, Bizkaia hartu, armadaren parte batek Nerbioi aldea hartzen, bertze puskak Urkiolan barna Bizkaiko erdialderaino eta hau egin ondoren , bi armada osoak Gipuzkoan bildu.

Dena Abendurako prestatu zuten baina eguraldia kontra, elurra ari zuen eta ezin hasi. Eta hola akituko zen urtea militarki.

Abenduak 27               Bizkitartean , Baztan bere baitan: biziak darrai.

                                    ... Ayto & Junta en la sala consistorial...

* Fco Iribarren eta Fernando Amorena jaunek beraien kargutarik dimisioa aurkezten dute eta udalak onartu. Beraien lana? Lurrak neurtzea eta markatzea. Eta motiboa? Zaharreria.

* Eskaerak: Pedro Jose Garbijo eta Andres Huarte jaunek, Elizondokoak, nahi dute ikatza egin. Udala ados baino muga aldean izan zedila.

* Diote ere ez dagoela garbia abereen larruak norendako diren, hau da, larru guziak errematatu duenarendako dira edo bakarrik tropei suministratuak izan direnak.

                                   Ayuntamiento & Junta General

* Martin Etulain jaunak, Aldudekoa, eskatzen du lur puska bat, Pais Quintokoek pagatzen duten bezala, al tanto por ciento. Batzarrak ezetz.

* Pedro Jose Larregui jaunak, Azpilkuetakoa, hiru gaztainondo eskatzen borda bat konpontzeko dagokiona pagatzen. Batzarra ados.

* Lekarozko Martin Miguel Irigoyen jaunak laguntza eskatzen du bere etxea erre baitzaio. Ordenantzaren arabera emanen zaiola, dio Batzarrak.

* Almandozko Pedro Mª Zubiria jaunak eskatzen el pago de la segunda y tercera hoja por plantaciones de arboles. Deliberatzen dute Udalbatza berriari jakinaraziko diotela afera hau konpontzeko.

* Diote ere nola botaketa egin dela helduko den urtean alkatea izateko Diputazionari igorri behar dioten hirukotea aukeratzeko: Damaso Echeverriak 24 boto, Martin Migueltorena 2 boto eta Francisco Aguerreverk 2 boto. Diputacioneak Damaso Echeverria aukeratu zuen.

* Segidan herrietako alkateak hautatzeko ternak bozkatu zuten, eta emaitzak....

           Erratzu Jose Irigoyen                 Azpilkueta Domingo Irisarri  
           Arizkun Justo Legaz                    Elbete Francº Carricaburu
           Elizondo Santiago Larratia           Lekaroz Dionisio Olaechea
           Gartzain Marcos Jaimerena         Irurita Juan Elizalde
           Arraioz Martin Zozaya                 Oronoz Francisco Goyeneche
           Ziga Juan Berecochea                  Aniz Mariano Urrutia
           Berroeta Salvador Arrache         Almandoz Pedro Echeverrria

Eta junteroak
                    Baztangoiza Juan Indaburu         Azpilkueta
                                        Miguel Cordova        Erratzu
                                        Agustin Sansiñena   Arizkun

                    Elizondo       Dionisio Meoqui
                                        Francisco Echandi
                                        Francisco Maritorena

                   Erberea       Martin Iturralde
                                       Nicolas Araneta

                  Basaburua     Pedro Garbalena    Berroeta

* Erabaki zuten ere Azaroan egin zen larruen enkantea ez legala deklaratzea zeren ez baizituzten bete formalitate guziak eta berriz konbokatu klausula batzuekin: bakarrik suministroetako erabili ziren abereen larruak izanen ziren hartzailearendako/ para el arrendador, kalkulatzen ardien larruak 7 errealetan (1,75 pta) eta 17 errealetan (4,25 pta) behienak.




* Sekretario berria? Rafael Marchueta






Karlisten armada desegiten ari da.Abenduko azken egunetan hasi ziren deserzioak, lehenik poliki polikitto baino berehala gero eta gehiagok desertatzen zuten, ematen zuen “karlistek dena emana utziko zutela liberalei por no encontrar estos siquiera quien combatir”.

Abenduak 31               el Ayto en su sala consistorial...

* Udalbatza zaharrak berria hartu zuen eta Damaso Echeverriak sobre la cruz de la bara zin egin zuen... eta aginte makila eman zioten.

Gure Damaso politikan sartua zagoen eta gerra honetan Junta Carlista de Guerra de Navarrako partaidea ikusi dugu.



Datue jauregia


Eta Datue bere etxea, lehenago erran dugunez. Hemen bidenabarreko ixtorio bat. Urte haietan Gobernu Zentralak ( Errepublikanoak) Congregaciones Religiosak debekatu zituen, haien artean Padres Paules. Padres Paules barreiatu ziren Espainian barna. Batzuk Burgoseko hirian bildu ziren baino 1874n deskubrituak izan ziren eta deserrira igorriak “agentes carlistas” zirelakotan. Eta ara! Baztanen agertuko dira non eta gure Damasoren etxean, Datue jauregian. Harek utziko zien han bizitzeko 1875ean. Eladio Arnaiz, Superior, gehi 19 fraile (hermanos, coadjutores, seminaristas). Diote ere 15 ikasle zituztela. Seminaristak edo baztandarrak? 1876. urtean Datue utziko dute eta Madrila ganen dira.

Bon, urte honekin akitzeko, Udaletxeko aktak leitzen baditugu ematen du mundua bakean dagoela baino ez, karlisten estadua erortzekotan dago eta berehala, supitoki. Gerrako erauntsia badator Baztanera. Martinez Camposek begietan hartu gaitu.

Arsenio Martinez Camos,karikatura bat estatu kolpea eman zuelarik



No hay comentarios:

Publicar un comentario